डा. हरिहर देव पन्त, जसले गरीबलाई ‘उद्यमी’ बनाएरै छाडे

स्वर्गीय डा. हरिहर देव पन्त नेपालमा लघुवित्तका पिता मानिन्छन् । मौद्रिक अर्थशास्त्री, निर्धन उत्थान बैंकका संस्थापक, कार्यकारी संचालक डा. पन्त नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्व डेपुटी गभर्नर समेत थिए । ग्रामीण क्षेत्रका विपन्न गरीब घरपरिवारहरुमा लघुवित्त कार्यक्रममार्फत आर्थिक, सामाजिक तथा मानसिक विकास गराउन तीन दशकभन्दा बढी समय उनले योगादान गरे ।

वित्तीय कार्यक्रम विस्तारमा भूमिका

स्वर्गिय डा. पन्तले विकट ग्रमीण क्षेत्रमा वित्तीय कार्यक्रम विस्तार गर्नका लागि प्रभावकारी र उल्लेखनिय भूमिका निर्वाह गरेका थिए । वित्तीय पहुँच र व्यवस्थापनमा पछि परेका आधा आकाश ढाक्ने महिलाहरुको विकास नभई देशको आर्थिक विकास र गरिबी कम गर्नका लागि संचालन गरिएको योजनाहरु सफल हुन नसक्ने उनको मान्यता थियो ।

पन्त यसरी बने लघुवित्तको पिता

नेपाल राष्ट्र बैंकका तत्कालीन वरिष्ठ अधिकृत डा. पन्तले वि.सं. २०४३ सालमा बंगलादेशको ग्रामीण बैंकको अवलोकन भ्रमण गरेका थिए । त्यहाँ उनले मोहम्मद युनुसद्धारा प्रतिपादन गरी संचालन गरिएको ग्रमीण बैंक वित्तीय प्रणाली कार्यक्रमको अवलोकन गर्ने अवसर प्राप्त गरे । सो भ्रमणले उनमा नेपालमा पनि गरीब विपन्न परिवारहरु रहेको हुँदा त्यस्तै कार्यक्रम नेपालमा पनि संचालन गर्न सकिने निचोड निकाले । सोही भ्रमणका कारण नेपालमा पनि लघुवित्त कार्यक्रम संचालन गर्नुपर्ने विषयमा उनको ध्यानाकर्षण भयो । त्यसैले उनले वि.सं. २०४७ साल चैत्र १७ गते ‘निर्धन’ नामक गैर सरकारी संस्थाको समाज कल्याण परिषद्मा दर्ता गराए । त्यसै समयमा निर्धन संस्थाले रुपन्देही जिल्लाको सिक्टहन गाविसको बिर्ता भन्ने गाउँमा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजतपत्र प्राप्त गरी पहिलो शाखा कार्यालय खोली वि.सं. २०४९ साल चैत्र १ गते रुपन्देही जिल्लाका सिक्टहनमा बिना धितो सामुहिक जमानीमा प्रथम कर्जा वितरण गरी देश मै पहिलो लघुवित्त संस्था स्थापना गरेका थिए ।नेपालमा मातृ संस्था निर्धन खोली सर्वप्रथम लघुवित्त कार्यक्रमको सुरुवात गरेको हुँदा उनी नेपालमा लघुवित्तका पिताको रुपमा सुपरिचित छन् ।

लघुवित्त कार्यक्रम गरीबी निवारणको औजार बन्दै

वि.सं. २०६० सालमा उनले स्वावलम्बवी समूह पद्धतिको प्रतिपादन गरी पहाडमा पनि लघुवित्त कार्यक्रमको सुरुवात गरेका थिए । हाल लघुवित्त कार्यक्रम गरीबी कम गर्ने औजार सावित भएको छ । गरीबी विपन्न परिवारहरु त्यसमा पनि महिलाहरुको सामाजिक प्रतिष्ठा उचाइमा पुर्याउन लघुवित्त कार्यक्रमले टेवा पुर्याएको छ । उनकै पहलमा निर्धन उत्थान बैंकको स्थापना भएको हो ।

लघुवित्त कार्यक्रमको प्रादुर्भाव

नेपालमा विपन्न परिवारको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउन प्रभावकारी बैंकिङ पद्धतिको टड्कारो आवश्यकता देखिएको थियो । देशको केन्द्रीय बैंकबाट वित्तीय कारोबार गर्ने इजाजत प्राप्त गरी वि.सं. २०४९ साल चैतमा नेपालमा पहिलो पटक विधिवत रुपमा डा. पन्तको नेतृत्वमा लघुवित्त कार्यक्रमको प्रादुर्भाव भयो । नेपालमा लघुवित्त कार्यक्रमका संस्थापक तथा कार्यकारी संचालक डा. पन्त प्राय हरेक कार्यक्रम भन्ने गर्थे– ‘लघुवित्त कार्यक्रमको मूल मर्म अनुसार गरीबभन्दा गरीबमा जानुपर्ने, दोहोरोपना हुने गरी कार्य गर्न नहुने र उद्यमशीलता विकासमा जोड दिँदै गएमा एक हदसम्म गरीबी कम गर्न सकिन्छ ।’
सो संस्थाले अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुसँग पहुँच नभएका र अत्यन्त विपन्न परिवारका महिलाहरुलाई आफ्नो लक्षित वर्ग बनाई बिना धितो सामूहिक जमानीमा आय आर्जन गर्न कर्जा उपलब्ध गराई नेपालमा ग्रमीण बैंक वित्तीय प्रणालीको सुरुवात गरेको हो । बैंकको मातृ संस्था निर्धनले सुरु गरेको लघुवित्त कार्यक्रम अहिले २५ औँ वर्षमा प्रवेश गरिसकेको छ । निर्धन संस्थाको सफलतापछि मात्र सरकारी र गैह्र सरकारी स्तरमा ग्रमीण बैंक वित्तीय प्रणाली अनुशरण गर्ने संस्थाहरको स्थापना तथा विस्तार हुन थालेको हो । हाल नेपालको ७५ वटै जिल्लामा पुग्ने पहिलो बैंक पनि निर्धन उत्थान बैंक नै बनेको छ ।

bankingkhabar.com

@aamboweblinks Learn English with shopping sentences May I pay with credit card ? #english #shopping #shoppingenglish #normalenglishshopping ♬ original sound - aamboweblinks